રાજ ગોસ્વામી (સ્વતંત્ર એડિટર લેખક પત્રકાર)
બ્રેકિંગ ન્યુઝના સર્જક ટેડ ટર્નર: જેમણે સમાચારોને સમયની સીમામાંથી આઝાદ કર્યાં
6ઠ્ઠી મેના રોજ દુનિયામાં લોકોએ તેમની 24 કલાકની ન્યૂઝચેનલ પર સમાચાર સાંભળ્યા કે ટેડ ટર્નર હવે નથી રહ્યા, ત્યારે તે એક વ્યક્તિના જવાની સમાચાર નહોતા, તે એક એવા યુગનું પ્રકરણ બંધ થવાની ક્ષણ હતી, જેણે સમયને જોવાની, સમજવાની અને મહેસૂસ કરવાની આપણી રીત બદલી નાખી હતી. 87 વર્ષની વયે તેમનું જવું એ પેઢીનું પણ અવસાન હતું, જેણે મીડિયાને સીમિત બારીઓમાંથી કાઢીને એક નિરંતર વહેતી ધારા બનાવી દીધું હતું.
આજે બ્રેકિંગ ન્યૂઝ અને 24ની ન્યૂઝ સાઈકલની નવાઈ નથી- અથવા એવું કહો કે તેના વગર આપણને ચાલતું નથી- તો તેના પાયામાં ટેડ ટર્નર નામના આ અમેરિકન બિઝનેસમેનનો હાથ છે. અમેરિકાનો મીડિયા ઉદ્યોગ- જ્યારે એવું માનતો હતો કે લોકોને અડધા કે એક કલાકે ન્યૂઝ અપડેટ સિવાય વધુ રસ નથી, ત્યારે ટર્નરે તેમના ક્ષેત્રના લોકોની ઠઠ્ઠામશ્કરી વચ્ચે સમાચારો પીરસવાની એક એવી કલ્પના કરી હતી, જે અમુક દાયકામાં જ પૂરી દુનિયામાં ટેલિવિઝન ન્યૂઝના ક્ષેત્રે ક્રાંતિ લાવી દેવાની હતી.
1970ના દાયકામાં અમેરિકામાં સમાચારો અખબારોના પાનામાંથી નીકળીને ટેલિવિઝનના સ્ક્રીન પર આવી ગયા હતા. અખબારના સમાચારો 24 કલાક પછી ઘરમાં આવતા હતા, પણ ટેલિવિઝને તેને રોજ સાંજે પ્રસારિત કરવાનું શરુ કર્યું હતું. લોકો તેમના દિવસનો એક હિસ્સો ‘ન્યૂઝ-ટાઈમ’ માટે સુરક્ષિત રાખતા હતા. સમાચારો એક શો હતા, નિરંતર પ્રવાહ નહીં.
તે વખતે, વિજ્ઞાપનની દુનિયાના માંધાતા રોબર્ટ એડવર્ડ ટર્નરના 41 વર્ષના દીકરા ટેડ ટર્નરને- જેણે પિતાના વ્યવસાયનું સંચાલન હાથમાં લઇ લીધું હતું- તેમાં એક ખોટ દેખાઈ હતી; દુનિયા તો હર સમય બદલાઈ રહી છે, તો તેના સમાચારો શા માટે એક નિશ્ચિત સમયે જ આવે છે? ટર્નર બિઝનેસમેન હતા, પત્રકાર નહીં, પણ તેમને ‘સંભાવના’ને પારખતાં આવડતું હતું. તેમની પાસે અમેરિકામાં કેબલ ટેલિવિઝનનું તેજીથી વધતું નેટવર્ક હતું, જેમાં સમયની કોઈ પાબંધી નહોતી. ટર્નરને એક વિચાર આવ્યો; જો 24 કલાકના ટેલિવિઝન કાર્યક્રમો હોય, તો સમાચારો કેમ નહીં?
આ વિચાર પરથી તેમણે 1980માં તેમણે Cable News Network (CNN) નામની 24 કલાકની ન્યૂઝચેનલ શરુ કરી, ત્યારે મીડિયા જગતે તેને ગંભીરતાથી લીધી નહોતી. એ લોકો તેને મજાકમાં ‘ચિકન નૂડલ ન્યૂઝ’ કહેતા હતા. ટીકાકારોનો તર્ક એવો હતો કે ન તો એટલા સમાચારો હોય છે કે 24 કલાક ચેનલ ચાલી શકે અને ન તો લોકોમાં એટલી બધી ઉત્સુકતા હોય છે કે દર મિનીટે ન્યૂઝ ચેક કરી લે. જાહેરખબરો આપવા વાળાને પણ એમાં સંશય હતો, અને અનુભવી પત્રકારો પણ આને અસંભવ પ્રયોગ માનતા હતા.
ટર્નરની પાસે અલગ જ વિશ્વાસ હતો. 1980માં તેમણે અમેરિકાની (અને દુનિયાની પણ) પહેલી 24 કલાક ન્યૂઝ આપતી ચેનલ Cable News Network લોન્ચ કરી, ત્યારે તેમણે કહ્યું હતું, ‘અમે ત્યાં સુધી પ્રસારણ બંધ નહીં કરીએ, જ્યાં સુધી દુનિયા ખતમ ન થઇ જાય…અને દુનિયાનો અંત આવશે તે સમાચાર પણ અમે આપતા હોઈશું.’ આ કથન જેટલું નાટકીય હતું, એટલું જ ટર્નરની દ્રષ્ટિનું પ્રતિક હતું. એ કહેવા માંગતા હતા કે સમાચારો હવે ‘સમાપ્ત’ નહીં થાય; તે નિરંતર ચાલતા રહેશે.
શરૂઆત આસાન નહોતી. સંસાધન સીમિત હતાં, દર્શકો ઓછા હતા, અને વિશ્વાસ બનાવવો અઘરો હતો. પણ ધીરે-ધીરે લોકોની આદતો બદલાવા લાગી. તેઓ નિશ્ચિત સમયે ન્યૂઝ બુલેટિનનો ઈન્તેજાર કરવાને બદલે, જ્યારે ઈચ્છે ત્યારે જોવા લાગ્યા. આ એક સૂક્ષ્મ પણ ઊંડો બદલાવ હતો; સમાચારો હવે ‘ઇવેન્ટ’ રહ્યા નહોતા, હવે તે ‘બ્રેકિંગ ન્યૂઝ’ બની ગયા હતા.
આમાં નિર્ણાયક ક્ષણ આવી 1991માં, જ્યારે ગલ્ફ યુદ્ધ શરુ થયું. તે વખતે દુનિયાને પહેલીવાર યુદ્ધને લગભગ રીયલ ટાઈમમાં જોયું. બગદાદથી લાઈવ રિપોર્ટીંગ, બોમ્બમારાના અવાજો અને ઉડતાં જેટ ફાઈટર વિમાનો- બધું જ સીએનએનના સ્ક્રીન પર હતું. આ જ એ ક્ષણ હતી, જ્યારે 24 કલાકની ન્યૂઝ ચેનલની ઉપયોગીતા પર કોઈ સવાલ રહ્યો નહોતો. દુનિયાના બાકી દેશોમાં પણ દર્શકોને માત્ર ઘટનાના સમાચાર જ જોઈતા નહોતા; તેમને ઘટના ઘટતી જોવી હતી.
ટર્નરની સૌથી મોટી ઉપલબ્ધિ કદાચ એ જ હતી કે તેમણે સમાચારોના ‘સમય’ને બદલી નાખ્યો હતો.સાથે સાથે તેમણે સમાચારોનું ‘સ્વરૂપ’ પણ બદલી નાખ્યું હતું. 24 કલાકનું આ મશીન ચલાવવા માટે લગાતાર સામગ્રીની જરૂર હતી- અને એમાંથી જ ‘બ્રેકિંગ ન્યુઝ’ની સંસ્કૃતિ પેદા થઇ. દરેક ઘટનાને તરત બતાવવાની હોડ, દરેક અપડેટને ‘તાજા’ બનાવવાનો દબાવ, અને વચ્ચેના સમયને ભરવા માટે વિશ્લેષણ, ડિબેટ અને અટકળો- આ બધું એ જ મોડેલની દેન છે.
ભારત જેવા દેશમાં આ ક્રાંતિનો પ્રભાવ સાફ દેખાયો હતો. 1990ના દાયકાના અંત અને 2000ના દાયકાના પ્રારંભમાં જ્યારે ખાનગી ન્યૂઝ ચેનલોનો વિસ્તાર થયો, તેમણે પણ એ જ 24 કલાકનું મોડેલ અપનાવ્યું હતું. આજે આપણે ત્યાં સેંકડો ચેનલો છે, જે દિવસ-રાત સમાચારો પીરસે છે- ક્યારેક ગંભીર, ક્યારેક સનસનાટીપૂર્ણ, કયારે માહિતીપ્રદ, તો ક્યારેક શોરબકોરથી ભરપુર. આ બધું ટેડ ટર્નરના કારણે શરુ થયું હતું.
પરંતુ ટર્નરની કહાની કેવળ એક સફળ આઈડિયાની જ કહાની નથી; તે એક એવા સાહસની કહાની પણ છે, જે નિષ્ફળતાની સંભાવના છતાં તેમણે આગળ વધાર્યું હતું. તેમણે તેમની કારકિર્દીમાં અનેક ઉતાર-ચઢાવ જોયા હતા- આર્થિક સંઘર્ષ, વ્યક્તિગત પછડાટો અને વ્યવસાયની પ્રતિસ્પર્ધા. પણ એક ચીજ સ્થિર રહી; તેમનો વિશ્વાસ કે મીડિયા સીમાઓમાં કેદ રહેવું ન જોઈએ.
આજે એ માનવું મુશ્કેલ નથી કે અગર ટેડ ટર્નર ના હોત, તો આપણી દુનિયા અલગ જ હોત. કદાચ આપણે હજુ પણ સમાચારો માટે સાંજનાં ન્યૂઝ બુલેટિનની રાહ જોતા હોત, અને દુનિયાની ઘટનાઓ ‘વાસી’ થઇ જઈને આપણી પાસે આવતી હોત. ટર્નરે સમયને સંકુચિત કરી દીધો હતો; ઘટનાઓ અને દર્શકો વચ્ચેનું અંતર લગભગ ખતમ કરી નાખ્યું હતું.
‘હું 75નો છું, હવે કેટલું જીવીશ? કદાચ 80?’ 2013માં તેમના જન્મદિવસ પર ટેડ ટર્નરે એક પત્રિકાને ઇન્ટરવ્યુમાં સહજ ભાવે આમ કહ્યું હતું. પત્રકાર પેટી સેલર્સે હસીને કહ્યું હતું,’90 કેમ નહીં?’ તો ટર્નરે જવાબ વાળ્યો હતો,’સંભવ તો છે…પણ હું વ્યવહારિક વાત કરી રહ્યો છું.’
પછી તેમણે એવી વાત કરી હતી, જે તેમના વ્યક્તિત્વને સમજવાની ચાવી પણ છે; ’75ની ઉંમરે કશું નવું કરવા માટે મોડું થઇ ગયું છે, ખાસ કરીને એવાં કામો માટે જેને સફળ થતાં વર્ષો લાગે છે. હું એવું કશું શરુ કરવા નથી માંગતો, જેની સફળતા પહેલાં હું મરી જાઉં અથવા અપંગ થઇ જાઉં.’
પણ વિડંબના જુવો, જે વ્યક્તિને 75ની ઉંમરે નવું શરુ કરવા માટે સમય ઓછો લાગતો હતો, તેણે 1980માં જે શરૂઆત કરી હતી, તે આજે તેમના મૃત્યુ પછી પણ દુનિયાની ધડકનોને નિયંત્રિત કરી રહી છે. ટેડ ટર્નર કદાચ તેમના જીવનની અવધિને લઈને વ્યવહારિક હતા, પણ તેમની કલ્પનાની ઉંમર એના કરતાં બહુ લાંબી નીકળી હતી.
– રાજ ગોસ્વામી